Hai Bài Dạy Của Hai Miền Văn Hóa

Đạo Chúa

Văn hóa dân gian

Về 3 điều đầu tiên cho Chúa Trời: cúi lạy và kính sợ

"Trời" chỉ là một khái niệm "thiên nhiên" về "vũ trụ", có thể ví von, có thể trách cứ, không kiêng dè, sợ sệt.

1. Thờ phượng một Đức Chúa Trời trên hết mọi sự
2. Chớ kêu tên Đức Chúa Trời vô cớ
3. Giữ ngày Chúa nhật

- Hoàng thiên chứng giám
-Trời sinh voi, (ắt) sinh cỏ
-Cha mẹ sinh con, trời sinh tính
-"Trời sao trời ở chẳng cân,
Người ăn không hết, kẻ lần không ra!"
- Ông trời không có mắt! ...

Về 7 điều còn lại:
Lời rất vắn tắt, và rất tổng quát: "làm lành lánh dữ", nhưng không bao hàm được khái niệm rõ rệt.

Những bài giảng trong nhà thờ lại ít chú trọng đến các điều này. Chương trình thường niên chỉ giảng về cá nhân Giê-su, hoặc về một thế giới thiên đàng không chứng minh được, hay các chuyện mơ hồ, hay hoang đường trong thánh kinh.

Những bài giảng như "chữa bệnh phong cùi", "người đàn bà bị ném đá",... chỉ đem lại quan niệm đạo đức ca ngợi cá nhân "Chúa Giêsu."
Những bài giảng về "nước Trời giống như..." tựu trung cho biết "quyền thế" của Chúa, chỉ có tác dụng răn đe người ta "sợ Chúa" mà thôi.

Lời dạy trong văn học dân gian thường kèm theo ngữ cảnh rất đậm đà, người nghe có khái niệm rõ rệt và thấm thía hơn về ý nghĩa trong đó.

Vì không được tự do luyến ái như Tây phương, kho tàng văn hóa bình dân có rất nhiều lời "nói nhắn" của trai hoặc gái, có khi e ấp vì không nói thẳng ra được, những lời tình tự chọc ghẹo giữa trai và gái. Tuy là những lời tỏ tình ý nhị và tế nhị, nhưng những lời nói rất thật, không mang tính đạo đức giả.

Đặc điểm của ca dao tục ngữ là thực tế, không định nghĩa "đạo đức" theo chủ quan, nhưng tả chân tâm lý những cái mặt trái "phản đạo đức" của con người, hay "tình đời" đen bạc.

Ca dao tục ngữ chú trọng và ca ngợi tình nghĩa con người, liên hệ trách nhiệm hỗ tương giữa quân và thần, giữa thầy và trò, giữa cha mẹ và con cái, giữa bạn bè trong tình bằng hữu,... Ngoài ra còn có những lời mỉa mai, hài hước, cợt giểu cợt những điều phi nhân phi luân của những kẻ có quyền thế. Tóm lại, đó là những bài học đạo đức thực hành.

Luận về Ca dao tục ngữ Việt Nam là một đề tài bất tận, không phải là mục đích của bài viết ngắn này.

4. Thảo kính cha mẹ

- Công cha như núi thái sơn.
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
- Cá không ăn muối cá ươn
Con cải cha mẹ trăm đường con hư.
- Con không cha như nhà không nóc,...
¨ Chuyện "Mục Liên Thanh Đề" của đạo Phật cũng rất phổ biến trong dân gian về gương hiếu thảo
¨ Chuyện Nhị Thập Tứ Hiếu của Trung Hoa được mọi người thuộc lòng về 24 tấm gương hiếu của con đối với cha mẹ.

¨ Không những thế, ca dao Việt Nam còn mai mỉa để lên án những đứa con bất hiếu.
- Sống thì con chẳng cho ăn
Chết thời xôi thịt làm văn tế ruồi.

5. Chớ giết người

Chữ "giết người" đối với dân Á đông rất "bạo lực", xem như điều tất nhiên tội ác. Ca dao chỉ dạy "thương người" mà thôi. Chỉ trong tập "Gia huấn Ca của Nguyễn Trãi" cũng đã có bao nhiêu câu mà người dân ai cũng nằm lòng:

Ở cho có đức có nhân,
Mới mong đời trị được ăn lộc trời.
Thương người tất tả ngược xuôi,
Thương người lỡ bước, thương người bơ vơ.
Thương người ôm dắt trẻ thơ,
Thương người tuổi tác già nua bần hàn.
Thương người quan quả, cô đơn,
Thương người lỡ bước lầm than kêu đường.
Thấy ai đói rách thì thương,
Rách thường cho mặc, đói thường cho ăn.
Thương người như thể thương thân,
Người ta phải bước khó khăn đến nhà.
Đồng tiền bát gạo mang ra,
Rằng đây "cần kiệm" gọi là làm duyên.
May ra ở chốn bình yên,
Còn người tàn phá chẳng nên cầm lòng....

6. Chớ làm sự dâm dục

Người Á Đông tôn trọng lễ giáo thứ bậc trong tương quan người và người, nhưng quan niệm chữ dâm rất đa dạng, không phải là "tội" nếu không phạm vào một trong các qui tắc trật tự xã hội đó.
- Không dâm sao nẫy ra hiền ? (xem bài luận "CÁI DÂM trong TƯỚNG MỆNH HỌC" của BS. Hồ Đắc Duy)
- Thân này uốn éo vì duyên
Cũng cam một tiếng thuyền quyên với đời
(Cung Oán Ngâm Khúc, Ôn Như Hầu)
Nhưng các lời dạy về sự dâm dục không phải chỉ là hành động (làm sự dâm dục) mà các cụ còn chú trọng đến âm thanh nữa:
- "Dâm thanh chớ để vào tai,
Ác ngôn chớ chút bợn lời sam sưa"
(Gia Huấn Ca - Nguyễn Trãi)

7. Chớ lấy của người

- Tham thì thâm.
- Của phi nghĩa có giàu đâu !
¨ Nhưng văn hòa ta còn dịu dàng mà sâu sắc hơn nữa:
- Của mình thì giữ bo bo,
Của người thì thả cho bò nó ăn.
- Đồng tiền không phấn không hồ,
Sao mà khéo điểm khéo tô mặt người
- Tiền tài như phấn thổ,
Nhân nghĩa tựa thiên kim
Đứt dây nên gỗ mới chìm
Người bất nhân bất nghĩa kiếm tìm làm chi.

8. Chớ làm chứng dối

- Ăn gian nói dối trời nào chứng cho
- Khôn ngoan chẳng lọ thật thà
- Thật thà là cha khôn khéo

9. Chớ muốn vợ chồng người

Văn hóa Á Đông không chỉ lên án về sự ngoại tình của vợ chồng, mà còn nói chung về các đối tác yêu thương "mất trật tự" trong thứ bậc lễ nghi "quân thần phụ tử" tóm gọn trong những chữ kết án: Loạn dâm, dâm loàn, loạn luân.

Ca dao cũng đã có biết bao nhiêu câu nói đề cao đạo nghĩa vợ chồng:
- Vợ ta áo rách ta thương
Vợ người áo gấm xông hương mặc người.
- Chồng người xe ngựa người yêu
Chồng em khố đũi em chiều em nuông.

10 Chớ tham của người

(cùng nghĩa với câu số 7: "Chớ lấy của người")